اوزون‌تراپی زخم یکی از روش‌های مکمل مورد مطالعه در مراقبت از زخم‌های مزمن است. اوزون به‌دلیل خواص اکسیدکننده و ضد‌میکروبی و اثرات احتمالی آن بر محیط ترمیم مورد توجه قرار گرفته؛ اما میان «مکانیسم زیستی محتمل» و «اثربخشی قطعی بالینی» تفاوت مهمی وجود دارد. شواهد در زخم پای دیابتی نتایج امیدوارکننده‌ای دارند، ولی ناهمگونی پروتکل‌ها و کیفیت مطالعات باعث می‌شود اوزون را درمان کمکی بدانیم، نه جایگزین اصول استاندارد درمان زخم.
اوزون‌درمانی زخم چیست؟
اوزون (O₃) مولکولی متشکل از سه اتم اکسیژن و اکسیدکننده‌ای بسیار واکنش‌پذیر است. در مراقبت زخم، تماس کنترل‌شده گاز اوزون در سیستم بسته، آب اوزونه و روغن‌ها یا فرآورده‌های موضعی اوزون‌دار مطالعه شده‌اند. این روش‌ها از نظر غلظت، مدت تماس و دوز یکسان نیستند و نتایج یک پروتکل را نمی‌توان خودکار به روش دیگر تعمیم داد.
اوزون چگونه ممکن است روی بستر زخم اثر بگذارد؟
مکانیسم‌های پیشنهادی شامل اثر ضد‌میکروبی مستقیم، ایجاد استرس اکسیداتیو کنترل‌شده و پاسخ تطابقی آنتی‌اکسیدانی، تعدیل برخی مسیرهای التهابی و اثر احتمالی بر خون‌رسانی و فاکتورهای مرتبط با ترمیم است. وجود این مکانیسم‌ها به‌تنهایی اثبات نمی‌کند هر محصول اوزون‌دار در انسان سرعت بسته‌شدن زخم را افزایش می‌دهد.
روش‌های استفاده از اوزون در زخم
گاز اوزون موضعی: تماس کنترل‌شده در محفظه یا bagging بسته. آب اوزونه: در برخی پروتکل‌ها برای شست‌وشو یا تماس موضعی. روغن و ژل اوزون‌دار: حامل فرآورده‌های حاصل از واکنش اوزون با چربی‌ها. این روش‌ها از نظر شیمی و شواهد قابل جایگزینی مستقیم نیستند.
محصول اوزون‌دار آترین موجود در داروناب
تصویر بالا همان محصول واقعی ارسالی داروناب است. روی بسته‌بندی عبارت‌های Wound Healing Gel ATRIN و Activated oxygen Ozone دیده می‌شود. معرفی محصول باید بر اساس ترکیبات، بروشور و مجوز همان فرآورده باشد؛ نتایج کارآزمایی‌های عمومی اوزون‌تراپی به‌طور خودکار اثربخشی یک برند مشخص را ثابت نمی‌کنند.
اوزون‌تراپی برای زخم پای دیابتی؛ شواهد چه می‌گویند؟
بیشترین داده بالینی اوزون در حوزه زخم مربوط به زخم پای دیابتی است. متاآنالیزهای سال ۲۰۲۴ در برخی پیامدها مانند کاهش اندازه زخم یا زمان ترمیم نتایج امیدوارکننده گزارش کرده‌اند، اما خطر سوگیری، ناهمگونی مطالعات و تفاوت پروتکل‌ها همچنان مهم است. بنابراین تعبیر علمی مناسب «فایده احتمالی به‌عنوان درمان کمکی» است، نه درمان قطعی.
چرا نتایج تحقیقات متفاوت‌اند؟
مطالعات از غلظت، روش رساندن اوزون، مدت درمان، مراقبت استاندارد همراه و معیارهای متفاوت استفاده کرده‌اند. ارزیابی جامع‌تر شواهد کارآزمایی‌های تصادفی نیز قطعیت شواهد زخم پای دیابتی را پایین یا بسیار پایین دانسته است. پس هنوز دلیل کافی برای جایگزین کردن اوزون با استاندارد مراقبت وجود ندارد.
اوزون برای چه زخم‌هایی بررسی شده است؟
مطالعات انسانی بیشتر روی زخم پای دیابتی و زخم‌های مزمن اندام تحتانی متمرکزند. زخم‌های وریدی و سایر زخم‌های مقاوم نیز بررسی شده‌اند، اما داده برای بسیاری از انواع دیگر زخم محدودتر است؛ نتایج زخم دیابتی را نباید بدون مدرک به سوختگی، زخم فشاری، شریانی یا جراحی تعمیم داد.
آیا اوزون عفونت زخم را درمان می‌کند؟
فعالیت ضد‌میکروبی اوزون یکی از دلایل استفاده موضعی است، اما عفونت عمقی، سلولیت، آبسه یا استئومیلیت فقط مشکل سطح زخم نیستند. کنترل منبع، دبریدمان مناسب و درمان سیستمیک در موارد لازم با فرآورده موضعی جایگزین نمی‌شوند.
آیا اوزون جای دبریدمان را می‌گیرد؟
خیر. وجود اسلاف یا نکروز نیازمند ارزیابی استراتژی دبریدمان بر اساس نوع زخم و خون‌رسانی است. اوزون حتی در صورت انتخاب، یک جزء کمکی است و جای برداشتن مناسب بافت غیرزنده را نمی‌گیرد.
در زخم ایسکمیک اول اوزون یا خون‌رسانی؟
در زخم شریانی مسئله اصلی کمبود خون است. هیچ ژل موضعی انسداد شریانی مهم را برطرف نمی‌کند. ارزیابی عروقی و در موارد مناسب بازگرداندن خون‌رسانی پایه درمان است.
در زخم پای دیابتی چه چیزهایی پایه درمان‌اند؟
off-loading، کنترل عفونت، ارزیابی خون‌رسانی، دبریدمان مناسب، کنترل قند و انتخاب پانسمان متناسب همچنان ستون‌های درمان هستند. درمان پیشرفته بدون رفع فشار مداوم روی پا نمی‌تواند علت اصلی را جبران کند.
ایمنی اوزون
اوزون گازی تحریک‌کننده برای دستگاه تنفسی است و استنشاق آن روش درمان زخم نیست و می‌تواند مضر باشد. کاربرد گاز باید در سیستم کنترل‌شده و بدون نشت انجام شود. درباره محصولات موضعی نیز ترکیب، غلظت، حساسیت و دستور همان فرآورده اهمیت دارد. گزارش نشدن عارضه در مطالعات کوچک اثبات ایمنی کامل نیست.
جمع‌بندی
اوزون‌تراپی از نظر ضد‌میکروبی و زیست‌شناسی ترمیم جذاب است و برخی مطالعات سیگنال‌های امیدوارکننده نشان داده‌اند؛ اما تفاوت پروتکل‌ها و قطعیت پایین بخشی از شواهد اجازه نمی‌دهد آن را درمان قطعی بنامیم. ابتدا علت زخم، خون‌رسانی، عفونت، فشار، نکروز و وضعیت متابولیک بررسی می‌شود و سپس در صورت مناسب بودن، روش یا فرآورده اوزون‌دار می‌تواند به‌عنوان درمان کمکی مطرح شود.